Historisch verhaal
Het verdwenen archief
Een zoektocht naar de muziekcollectie van de Fraters van Tilburg – van een koffer met stemsleutels tot de terugkeer van een omvangrijk archief.
Een klooster, een kapel en een onverwachte ontdekking
In 1991 kocht componist en muziekproducer Maarten Hartveldt een voormalig klooster met kapel in het centrum van Tilburg. Vooral de kapel trok hem aan: hij zocht een ruimte waar musici samen, in één akoestische omgeving, konden opnemen. Na een verbouwing ontstond Chapel Studio Tilburg. De studio groeide uit tot een internationaal bekende plek voor klassieke muziekopnamen. Een Edison Klassiek voor de cd Mantra, gemaakt in samenwerking met Karlheinz Stockhausen en het Holland Festival, droeg bij aan die reputatie. Na zijn pensionering in 2023 kreeg Hartveldt tijd om de geschiedenis van het klooster en zijn bewoners te onderzoeken. De Fraters van Tilburg gaven hem toegang tot hun archieven. Hij vond documenten over de stichting van het complex, de bouw van de kapel en oude foto's van de fraters en de mensen die er woonden. Maar tussen de historische stukken lagen voorwerpen die een veel groter verhaal zouden openen.

Een koffer vol raadsels
Een van de eerste onverwachte vondsten was een koffer met negen verstelbare stemsleutels en een klein hamertje. Het instrumentarium was in 1930 gemaakt door de instrumentmaker Max Edelman. De koffer bleek afkomstig uit de nalatenschap van frater Getulius Arts, een componist van talrijke kinderliedjes die binnen de congregatie ook bekendstond om zijn uitzonderlijk gehoor. Arts kon de verschillende tonen en boventonen in een klokkenklank onderscheiden. Met de stemsleutels onderzocht hij de samenstelling van klokkentonen en publiceerde hij zijn bevindingen in internationale tijdschriften. Op verzoek van Maarten Hartveldt schonken de fraters de koffer en bijbehorende publicaties aan het beiaardmuseum. De vondst wekte Hartveldts nieuwsgierigheid: welke andere muzikale activiteiten waren in de congregatie verborgen gebleven?

Een rijk muziekleven bij de Fraters
In het archief vond Hartveldt foto's van symfonieorkesten, strijkorkesten, harmonieën, fanfares, blaaskapellen en koren. Het beeld verraste hem. De fraters bleken niet alleen muziek in het onderwijs te gebruiken; zij musiceerden zelf op een niveau dat een omvangrijke bibliotheek aan partituren moest hebben vereist. De congregatie van de Fraters van Tilburg was in 1844 opgericht door Joannes Zwijsen, vanuit een sterke betrokkenheid bij onderwijs en sociale zorg in de snel groeiende industriestad. Muziek bood kinderen en jongeren ruimte om samen te werken, te luisteren, verantwoordelijkheid te nemen en op te treden. Orkesten en koren waren daardoor niet alleen muzikale ensembles, maar ook plaatsen waar kinderen actief konden deelnemen aan het culturele leven. De muziekgeschiedenis van de Fraters bleek omvangrijker dan de herinnering eraan. Waar waren de partituren gebleven die bij al die ensembles hadden gehoord?

Het spoor naar de muziekbibliotheek
Twee gesprekken brachten de zoektocht verder. Frater Hermenegildus Beris had de fraters die muzikaal actief waren geweest in kaart gebracht. Frater-dirigent Broer Huitema wist van het bestaan van een grote muziekbibliotheek en overhandigde Hartveldt het boek Fraters Musici. Daarin stonden de muziekfraters, hun activiteiten en hun composities beschreven. Volgens Huitema was de muziekbibliotheek rond 1990 aan het conservatorium in Tilburg geschonken. Frater Remigius Heesbeen had de collectie beheerd. Maar in de bibliotheek van het conservatorium wist men niet direct waar de verzameling was gebleven. Organist Ad van Sleuwen herinnerde zich de bijzondere partituren en noemde het verdwijnen van de collectie 'de schande van Tilburg'. Daarmee kreeg de zoektocht een concreet doel: achterhalen wat er met het archief was gebeurd.

Een overdracht van grote omvang
Een bezoek aan de archieven van de Fraters in Sint Agatha leverde een krantenartikel op over de overdracht. Op de foto bij het artikel werd voor het eerst duidelijk hoe omvangrijk de bibliotheek was. In het condoleanceregister van frater Heesbeen vond Hartveldt bovendien een brief van Jan Populiers, een vrijwilliger die met Heesbeen had gewerkt aan een digitaal overzicht van de partituren. Vlak voor Heesbeens overlijden had Populiers hem een cd-rom met de index overhandigd, waaraan hij 4 jaar had gewerkt. Populiers kon de originele bestanden terugvinden. Dat was een doorbraak: de inventaris bood een eerste overzicht van wat er ooit aanwezig was geweest. Het materiaal was in 1990 bij notariële akte overgedragen aan de Stichting Katholieke Leergangen ten behoeve van het Brabants Conservatorium. Het ging om ruim 140 strekkende meter boeken, bladmuziek, tijdschriften, grammofoonplaten, cassettes en documentatie.

De omzwerving naar Duitsland
Toen de mediatheek van het conservatorium in 2018 werd opgeheven, verdween de collectie uit het zicht. Uit gesprekken met betrokkenen kwam naar voren dat oud-bibliothecaris Joop Meuleman een groot deel had veiliggesteld in de Benedictijnenabdij van Metten, in Beieren. Een ander deel was verspreid geraakt. Er bleken ook originele manuscripten en boeken bij particulieren terecht te zijn gekomen. Langzaam ontstond een netwerk van mensen die aanwijzingen konden geven. Er werden dozen en handgeschreven partituren teruggevonden, en de oude inventaris hielp om de onderdelen met elkaar in verband te brengen. De zoektocht werd daarmee meer dan het terugvinden van een aantal boeken: het ging om het herstel van de samenhang van een historische collectie en om het veiligstellen van cultureel erfgoed dat dreigde te versnipperen.

Een nieuwe kring van betrokkenen
In 2025 werd duidelijker hoeveel materiaal in Metten was ondergebracht. De abdij bleek bereid mee te werken aan de terugkeer. Fontys bevestigde dat de Fraters hun muziekcollectie in 1990 aan de Stichting Katholieke Leergangen hadden overgedragen en dat de verzameling later naar Metten was verhuisd. De omvang – circa 140 strekkende meter – maakte duidelijk dat voor de toekomst meer nodig was dan een tijdelijke opslagplaats. Er vormde zich een werkgroep met expertise op het gebied van muziek, erfgoedbeheer, onderzoek en audiovisuele documentatie. Ook de Fraters van Tilburg, Fontys, Tilburg University, de provincie Noord-Brabant en andere betrokkenen spraken hun belangstelling en steun uit. Op 4 maart 2026 werd Stichting Muziekarchief Tilburg opgericht om de collectie een duurzaam onderdak te geven en de verdere ontsluiting en fondsenwerving mogelijk te maken.

De reis naar Metten en de terugkeer
Na intensief overleg met de abdij kon een bezoek worden voorbereid. Op 25 maart 2026 reisden vertegenwoordigers van de werkgroep naar Metten. Daar bleek de collectie in goede staat te verkeren. De dozen droegen nog sporen van het ordeningssysteem van de Fontys-bibliotheek. Dat bood aanknopingspunten om de oude inventaris naast de werkelijk aanwezige stukken te leggen. De terugkeer naar Tilburg werd vervolgens georganiseerd. Op 14 juli 2026 droeg Fontys het eigenaarschap van de collectie over aan Stichting Muziekarchief Tilburg. Daarmee kwam een lange zoektocht in een nieuwe fase: de collectie was weer in Tilburg, veilig opgeslagen en klaar voor systematische inventarisatie en onderzoek.

Van teruggevonden naar toegankelijk
Het terugbrengen van de collectie is geen eindpunt. De komende fase staat in het teken van een betrouwbare nulmeting, controle van de inventaris, conditiebeoordeling, duurzaam beheer en digitalisering. De partituren moeten zorgvuldig worden beschreven en waar mogelijk digitaal toegankelijk worden gemaakt, zodat kwetsbare originelen minder vaak hoeven te worden gehanteerd. Maar de ambitie reikt verder dan bewaren. De verzameling moet een bron worden voor musici, studenten, dirigenten, koren, organisten en onderzoekers. De geschiedenis van de Fraters verdient een plek in het culturele geheugen van Tilburg; de muziek zelf verdient het opnieuw gehoord te worden. Met onderzoek, publieksactiviteiten en het tweejaarlijkse MAT Festival wil de stichting een brug slaan tussen archief en podium, tussen traditie en vernieuwing. Zo krijgt een vergeten erfgoed niet alleen een nieuw onderkomen, maar ook een nieuwe toekomst.

Het verhaal gaat verder
Nu begint het werk aan de toekomst.
De collectie wordt geïnventariseerd, onderzocht, zorgvuldig beheerd en stap voor stap digitaal ontsloten.
Ontdek de collectie ↗